Trầm hương Việt Nam: câu chuyện xứ trầm và kỳ nam

Trầm hương hình thành từ "vết thương" của cây dó bầu. Tìm hiểu kỳ nam, xứ trầm Khánh Hòa, lịch sử trầm Việt với thế giới và cách chọn trầm làm quà Tết.

Đêm giao thừa, nhiều gia đình Việt thắp một nén trầm trên bàn thờ tổ tiên. Làn khói mỏng, mùi thơm ấm và sâu lan khắp nhà, quen thuộc đến mức ít ai dừng lại tự hỏi: mùi hương ấy từ đâu mà có?

Câu trả lời khá bất ngờ: trầm hương sinh ra từ một vết thương. Khi cây dó bầu bị tổn thương, nó tự tiết ra một thứ nhựa để tự bảo vệ. Qua hàng chục năm, nhựa ấy tích tụ trong thớ gỗ và trở thành trầm hương, một trong những loại gỗ thơm đắt giá nhất thế giới. Loại tốt nhất, kỳ nam, từng có giá được báo chí nhắc tới ở mức hàng tỷ đồng mỗi kilogram.

Việt Nam, đặc biệt là Khánh Hòa, từ lâu đã được xem là quê hương của loại trầm quý ấy. Bài viết này kể câu chuyện về trầm hương Việt: từ cây dó bầu trong rừng già, những trang sử về trầm tiến vua, đến cách chọn trầm làm quà Tết.

Trầm hương hình thành như thế nào?

Trầm hương không phải là một loài cây, mà là phần gỗ chứa nhựa thơm hình thành bên trong thân cây dó bầu (Aquilaria crassna). Cây dó bầu mọc tự nhiên dọc dãy Trường Sơn, từ Hà Tĩnh vào đến Đông Nam Bộ. Tên khoa học của loài được nhà thực vật học người Pháp Jean Baptiste Louis Pierre đặt dựa trên các mẫu cây thu ở miền Trung Việt Nam.

Điều kỳ lạ là cây dó bầu khỏe mạnh thì không có trầm. Trầm chỉ hình thành khi cây bị tổn thương:

Cây bị gãy cành, sét đánh, côn trùng đục hoặc bị nấm, vi sinh vật xâm nhập.
Để tự vệ, cây tiết ra một loại nhựa dầu bao quanh vết thương.
Qua nhiều năm, nhựa dầu thấm dần vào thớ gỗ, làm gỗ sẫm màu, nặng hơn và tỏa mùi thơm đặc trưng.

Ở cây mọc tự nhiên, quá trình này có thể mất từ 10–20 năm đến hàng chục năm. Không phải cây dó nào cũng có trầm, nên người đi tìm trầm xưa kia phải băng rừng hàng tháng trời, dựa vào kinh nghiệm để nhận ra cây "có trầm".

Kỳ nam: đỉnh cao của trầm hương

Trong trầm hương có một loại đặc biệt quý hiếm gọi là kỳ nam (người Nhật gọi là kyara). Kỳ nam chứa nhiều tinh dầu hơn, mềm và dẻo hơn trầm thường, hương thơm có thể tỏa ra ngay cả khi không đốt. Theo các nghệ nhân, kỳ nam được phân hạng theo màu sắc: bạch kỳ (trắng ngà), thanh kỳ (xanh), huỳnh kỳ (vàng) và hắc kỳ (đen).

Vì cực hiếm, kỳ nam có giá rất cao. Báo chí từng ghi nhận có thời điểm kỳ nam được rao bán với giá trên 20 tỷ đồng mỗi kilogram. Ngày nay, kỳ nam tự nhiên gần như không còn, phần lớn chỉ thấy trong các bộ sưu tập hoặc bảo tàng.

Trầm Việt trong sử sách: báu vật tiến vua

Trầm hương gắn với dải đất miền Trung từ thời vương quốc Chăm-pa. Người Chăm, cư dân lâu đời của vùng duyên hải Nam Trung Bộ, đã biết khai thác và dùng trầm trong nghi lễ từ rất sớm, và trầm Chăm-pa nổi tiếng trong giao thương với các nước.

Khi người Việt vào khai phá Khánh Hòa từ giữa thế kỷ 17, trầm hương và kỳ nam trở thành sản vật quý của vùng đất mới:

Hạng nhất thiên hạ. Trong Phủ biên tạp lục, nhà bác học Lê Quý Đôn ghi rằng kỳ nam xuất từ vùng núi thuộc hai phủ Bình Khang và Diên Khánh (nay là Khánh Hòa) là loại tốt nhất, còn kỳ nam Phú Yên, Quy Nhơn xếp thứ hai.
Cống phẩm bắt buộc. Sách Đại Nam nhất thống chí của triều Nguyễn chép rằng dân một số xã ở Khánh Hòa hằng năm phải vào rừng tìm kỳ nam để nạp; năm nào không tìm được kỳ nam thì phải nạp trầm hương thay thế.

Trầm Việt với thế giới

Trầm hương Việt từng theo những chuyến thuyền buôn đi khắp châu Á:

Với Nhật Bản. Đầu thế kỷ 17, chúa Nguyễn ở Đàng Trong và Mạc phủ Tokugawa trao đổi hàng chục bức thư ngoại giao. Thuyền buôn "Châu Ấn" của Nhật thường xuyên cập cảng Hội An, mang bạc, đồng sang đổi lấy hương liệu, trong đó có trầm hương. Ở Nhật, trầm (đặc biệt là kyara) được dùng trong nghệ thuật thưởng hương kōdō, một thú chơi tao nhã của giới quý tộc và võ sĩ.
Giai thoại "Hương Cảng". Có giai thoại kể rằng Hồng Kông được gọi là "Hương Cảng" (cảng thơm) vì xưa kia nơi đây là bến tập kết trầm hương và các loại hương liệu từ phương Nam, trong đó có trầm Việt. Đây là chuyện kể dân gian, nhưng phần nào cho thấy danh tiếng của trầm vùng này.
Ngày nay. Trầm hương và tinh dầu trầm vẫn được ưa chuộng ở Trung Đông, Nhật Bản, Trung Quốc, Đài Loan, làm nguyên liệu cho nước hoa cao cấp, nhang, đồ thủ công và nghi lễ tôn giáo.

Những vùng trầm nổi tiếng

Khánh Hòa – "xứ Trầm Hương"

Trầm hương không phải sản vật riêng của Khánh Hòa, nhưng nơi đây được tôn xưng là "xứ Trầm Hương" nhờ chất lượng trầm và bề dày lịch sử. Những vùng có tiếng nhất là Vạn Giã, Tu Bông (Vạn Ninh cũ) và Ninh Hòa. Ở Nha Trang, ngọn tháp Trầm Hương bên bờ biển đã trở thành biểu tượng của thành phố. Nghề khai thác trầm hương ở Khánh Hòa cũng đã được vinh danh là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia.

Hà Tĩnh – thủ phủ dó trầm trồng

Ở Hà Tĩnh, cây dó bầu được trồng trong vườn nhà từ lâu, tập trung ở các huyện miền núi như Hương Khê, Vũ Quang, Hương Sơn, đặc biệt là xã Phúc Trạch. Theo thống kê năm 2020, toàn tỉnh có khoảng 3 triệu cây dó bầu, riêng Hương Khê chiếm khoảng 70% diện tích. Hà Tĩnh còn có những cây dó trầm cổ thụ hàng trăm năm tuổi.

Các vùng khác

Quảng Nam, Bình Định, Phú Yên, Đắk Lắk, Kon Tum, Bình Phước và Phú Quốc cũng là những nơi có dó bầu và trầm hương.

Trầm hương ngày nay: từ rừng già đến vườn trồng

Do khai thác quá mức trong nhiều thập kỷ, trầm hương tự nhiên ngày càng cạn kiệt. Các loài dó trầm (chi Aquilaria) hiện nằm trong danh mục quản lý của Công ước CITES về buôn bán quốc tế các loài động, thực vật hoang dã nguy cấp, nên việc khai thác và xuất khẩu đều phải có giấy phép.

Để bảo tồn và phát triển, người Việt chuyển sang trồng dó bầu và tạo trầm nhân tạo:

Theo ước tính của Hội Trầm hương Việt Nam năm 2018, diện tích dó bầu trồng trên cả nước đã vượt 18.000 ha, tập trung ở Hà Tĩnh, Quảng Nam, Kon Tum, Bình Phước và Kiên Giang.
Khi cây đủ lớn, người trồng khoan lỗ vào thân và cấy chế phẩm vi sinh (từ các chủng nấm) để kích thích cây tiết nhựa, mô phỏng quá trình tự nhiên nhưng nhanh hơn.
Sau vài năm, gỗ quanh vết cấy hình thành trầm và được khai thác để làm nhang, nụ trầm, vòng tay, tinh dầu.

Trầm từ cây trồng giúp giảm áp lực lên rừng tự nhiên và tạo thu nhập cho nhiều hộ nông dân. Chất lượng trầm trồng phụ thuộc vào giống, tuổi cây, cách cấy và thời gian tạo trầm, nên dao động rất rộng.

Trầm hương được dùng thế nào?

Nhang trầm: dùng thắp trên bàn thờ, đặc biệt vào dịp Tết, giỗ chạp, rằm, mùng một.
Nụ trầm, trầm miếng: đốt trên lư hoặc xông bằng máy xông điện để tạo hương cho không gian.
Vòng tay, chuỗi hạt trầm: vừa là trang sức, vừa tỏa hương nhẹ khi tiếp xúc với hơi ấm cơ thể.
Tinh dầu trầm: nguyên liệu cho nước hoa cao cấp và sản phẩm hương thơm.
Đồ thủ công, mỹ nghệ: tượng, khúc trầm nguyên khối dùng trưng bày.

Theo quan niệm dân gian, hương trầm giúp không gian trang nghiêm, thanh tịnh và là cầu nối với tổ tiên. Nhiều người cũng thấy dễ chịu, thư thái khi ngửi hương trầm. Tuy vậy, trầm hương là sản phẩm tạo hương, không phải thuốc và không phải thực phẩm.

Cách chọn trầm hương

Thị trường trầm hương có giá dao động rất rộng và không ít hàng kém chất lượng. Một vài kinh nghiệm khi mua:

Mùi hương: trầm thật có mùi thơm ngọt, ấm, dịu và "sâu", càng ngửi càng dễ chịu. Mùi quá nồng, gắt hoặc giống nước hoa thường là dấu hiệu tẩm hương liệu.
Khói: nhang, nụ trầm tốt khi đốt có khói mảnh, nhẹ, không gây cay mắt, không có mùi khét hắc.
Màu và vân gỗ: gỗ trầm có vân nhựa sẫm màu xen trong thớ gỗ. Trầm bị nhuộm màu thường có màu đều một cách bất thường.
Nguồn gốc: ưu tiên cơ sở uy tín, ghi rõ trầm từ cây trồng hay tự nhiên, vùng nguyên liệu, thành phần (nhang trầm nguyên chất hay pha bột gỗ khác).
Giá: trầm tự nhiên chất lượng cao rất đắt. Sản phẩm quảng cáo là "trầm tự nhiên, kỳ nam" mà giá rẻ bất thường thì nên thận trọng.

Lưu ý khi dùng

Đốt trầm trong không gian thông thoáng, tránh đốt liên tục trong phòng kín.
Người có bệnh hô hấp như hen suyễn, trẻ nhỏ và phụ nữ mang thai nên hạn chế tiếp xúc nhiều với khói nhang.
Để nhang, nụ trầm và lư hương xa tầm tay trẻ em, tránh xa vật dễ cháy.
Nếu mang trầm hương ra nước ngoài hoặc gửi quà quốc tế, cần tìm hiểu quy định CITES và hải quan của nước đến.

Câu hỏi thường gặp

Trầm hương và kỳ nam khác nhau thế nào? Cả hai đều hình thành từ nhựa của cây dó bầu. Kỳ nam là loại cao cấp nhất: nhiều tinh dầu hơn, mềm dẻo hơn, có thể tỏa hương mà không cần đốt và cực kỳ hiếm. Trầm hương thông thường cứng hơn, thường phải đốt hoặc xông mới dậy hương.

Trầm hương trồng có phải trầm giả không? Không. Trầm từ cây dó bầu trồng và cấy tạo trầm vẫn là trầm thật, chỉ khác về nguồn gốc và thường có chất lượng, giá thấp hơn trầm tự nhiên lâu năm. Điều quan trọng là người bán ghi đúng nguồn gốc.

Vì sao Khánh Hòa được gọi là xứ Trầm Hương? Vì từ xa xưa trầm và kỳ nam vùng này được sử sách ghi nhận là tốt nhất, từng là sản vật tiến vua, và nghề tìm trầm gắn liền với đời sống người dân nơi đây.

Trầm hương có hợp làm quà Tết không? Rất hợp, vì Tết là dịp thắp hương tổ tiên. Một hộp nhang trầm hoặc nụ trầm chất lượng, có nguồn gốc rõ ràng, là món quà trang trọng, đặc biệt với người lớn tuổi.

Hương trầm trong mùa Tết

Hương trầm trên bàn thờ, khay mứt và hạt đón khách, chén trà ngày xuân: đó là không khí Tết Việt mà nhiều gia đình muốn giữ. Xem thêm Trà sen Tây Hồ, Quế Việt "Saigon cinnamon" và danh mục hạt dinh dưỡng IQ Nuts.

IQ Nuts – Hạt ngon & Đặc sản Việt.

Nguồn tham khảo

Báo Nhân Dân, "Qua xứ trầm hương: Di sản văn hóa từ miền duyên hải Khánh Hòa"
Báo Pháp luật Việt Nam, "Vì sao Khánh Hòa lại được gọi là xứ Trầm Hương?"
Báo Sài Gòn Giải Phóng, "Để hương trầm bay xa"; "Người mở lối cho trầm Việt"
Báo Văn Hóa, "Trầm hương – sản vật níu chân du khách đến Khánh Hòa"; "Khánh Hòa: Vinh danh Di tích Tháp Bà Pô Nagar và Nghề khai thác trầm hương"
Tạp chí Khoa học và Công nghệ Lâm nghiệp (Đại học Lâm nghiệp), các nghiên cứu về dó bầu và tạo trầm tại Hà Tĩnh (2019, 2022)
Samurai Archives, tư liệu về quan hệ chúa Nguyễn – Mạc phủ Tokugawa và thương mại trầm hương

Xem thêm bài viết trên blog IQ Nuts · Danh mục hạt dinh dưỡng