Cách pha trà bằng ấm chén kiểu Việt: tráng ấm, chuyên trà, rót trà

Hướng dẫn pha trà ấm chén kiểu Việt: "nhất thủy, nhì trà, tam pha, tứ ấm", chuẩn bị ấm chén, 7 bước tráng ấm, đánh thức trà, chuyên trà, rót trà và phép lịch sự khi mời trà.

"Mời bác xơi nước" là câu chào quen thuộc của người Việt khi có khách đến nhà, và "nước" ở đây chính là chén trà. Hầu như gia đình Việt nào cũng có một bộ ấm chén. Nhưng pha trà bằng ấm chén thế nào cho đúng, cho ngon, cho lịch sự thì không phải ai cũng biết. Bài này hướng dẫn cách pha trà kiểu Việt từng bước: chọn ấm chén, tráng ấm, đánh thức trà, chuyên trà, rót trà và mời trà.

"Nhất thủy, nhì trà, tam pha, tứ ấm"

Người xưa tóm tắt bí quyết một chén trà ngon trong câu "nhất thủy, nhì trà, tam pha, tứ ấm": thứ nhất là nước, thứ nhì là trà, thứ ba là cách pha, thứ tư là ấm. Một số tài liệu chép thành "nhất thủy, nhì trà, tam bôi, tứ bình", nhưng ý chung vẫn là: muốn trà ngon thì nước, trà, cách pha và dụng cụ đều quan trọng.

Nước: người xưa chuộng nước mưa, nước giếng sâu, nước suối; ngày nay nước lọc sạch, không mùi là đủ tốt.
Trà: trà búp sạch, không tẩm hương liệu, bảo quản kín.
Pha: đúng nhiệt độ, đúng thời gian.
Ấm: ấm sạch, giữ nhiệt tốt.

Chuẩn bị bộ ấm chén

Bộ ấm chén truyền thống thường gồm một ấm và vài chén nhỏ xếp trên khay. Nếu không có chén tống, bạn có thể rót trực tiếp từ ấm theo cách vòng tròn ở bước 5.

Các bước pha trà kiểu Việt

Bước 1: Đun nước

Đun nước sôi rồi để nguội bớt đến khoảng 80–90°C tùy loại trà. Theo báo VOV, kinh nghiệm xưa là canh nước khi mới nổi bọt nhỏ, khoảng trên 80°C, để giữ được hương trà. Trà búp non cần nước nguội hơn trà móc câu hay ô long.

Bước 2: Tráng ấm, tráng chén

Rót nước sôi vào ấm, tráng quanh rồi đổ ra chén để tráng luôn các chén, sau đó đổ bỏ. Bước này vừa làm sạch, vừa làm nóng ấm chén để nhiệt độ pha không bị tụt.

Bước 3: Cho trà vào ấm

Lượng trà tùy khẩu vị, thường đủ phủ kín đáy ấm (khoảng 5–7 g cho ấm 150–200 ml). Người sành trà thích nghe tiếng trà khô rơi vào ấm nóng kêu "rổn rảng".

Bước 4: Đánh thức trà (tráng trà)

Rót một ít nước nóng ngập trà rồi đổ đi ngay sau vài giây. Bước này giúp trà nở đều, rửa bụi và giúp nước sau đậm, đều vị hơn.

Bước 5: Pha và ủ

Rót nước nóng đầy ấm, đậy nắp. Có thể rót thêm nước nóng lên nắp ấm để giữ nhiệt. Ủ khoảng 30 giây đến 1–2 phút tùy loại trà và khẩu vị.

Bước 6: Chuyên trà, rót trà

Có chén tống: rót hết nước trong ấm sang chén tống, rồi từ chén tống chia vào các chén quân. Cách này giúp các chén có độ đậm như nhau và trà không bị ngâm lâu trong ấm.
Không có chén tống: xếp các chén sát nhau, rót mỗi chén một ít theo vòng tròn, rồi rót ngược lại, lặp đến khi đầy. Theo VOV, cách rót đều này thể hiện sự bình đẳng giữa chủ và khách. Nên rót sát miệng chén để trà không bắn và không nguội nhanh.
Rót cho hết nước, không để nước trà đọng trong ấm.

Bước 7: Pha các nước tiếp theo

Rót nước nóng vào ấm cho nước thứ hai, thứ ba, thời gian ủ tăng dần. Theo báo Pháp luật Việt Nam, người xưa thường pha đến nước thứ ba rồi thay trà mới.

Phép lịch sự khi mời trà

Chủ nhà rót trà cho khách trước, người lớn tuổi trước, mình sau cùng.
Rót vừa phải, khoảng bảy, tám phần chén, không rót tràn.
Mời bằng hai tay hoặc tay phải nâng chén, tay trái đỡ, nhất là khi mời người lớn tuổi.
Khách nhận chén bằng hai tay, nâng chén mời lại chủ nhà trước khi uống.
Uống từng ngụm nhỏ, thưởng thức hương rồi mới đến vị. Uống trà là để trò chuyện, không vội vàng.
Khi khách đã uống cạn, chủ nhà châm thêm trà nếu khách còn ngồi chơi.

Người xưa còn phân biệt cách uống: uống một mình là "độc ẩm", hai người là "đối ẩm", nhiều người là "quần ẩm".

Ăn gì khi uống trà?

Bàn trà người Việt thường có một đĩa nhỏ đồ ăn kèm:

Mứt, bánh truyền thống: mứt sen, mứt gừng, bánh đậu xanh, kẹo lạc.
Hạt dinh dưỡng: hạt macca, hạt điều, hạt bí. Vị béo bùi của hạt làm dịu vị chát của trà, lại không quá ngọt.
Ngày Tết: khay mứt nhiều ngăn đặt cạnh ấm trà để mời khách.

Xem gợi ý bày khay trong bài khay mứt Tết xưa và nay, cách pha từng loại trà trong bài cách pha trà xanh ngon, không đắng, hoặc chọn hạt dinh dưỡng IQ Nuts cho bàn trà nhà bạn.

Vệ sinh và cất giữ ấm chén

Đổ bã trà sau mỗi lần pha, tráng ấm bằng nước nóng, úp ngược cho khô.
Ấm đất nung, tử sa: chỉ rửa bằng nước nóng, không dùng nước rửa chén vì ấm hút mùi.
Ấm sứ, chén sứ: có thể rửa bằng nước rửa chén, tráng sạch nhiều lần.
Định kỳ ngâm ấm chén với nước nóng pha chút baking soda để làm sạch vệt trà bám.

Nguồn tham khảo

Báo Pháp luật Việt Nam, "Ngày xuân nói chuyện uống trà"
VOV, "Bởi là trà… đạo Việt" (2010)
VOV, "Chén trà ngày Xuân"
Báo Tuổi Trẻ, "Vì sao nước pha trà xanh nên có nhiệt độ dưới 100 độ C?" (2023)

Xem thêm bài viết trên blog IQ Nuts · Danh mục hạt dinh dưỡng